Модернистские тенденции в публикациях журнала «Маариф» в посттанзиматский период Османской империи
Modernist trends in the publications of the "Maarif" Journal during the post‑tanzimat period of the Ottoman Empire
 
EDN: JJBDDU; УДК: 930(496.1)
 
Полный текст статьи
 
Нафиков Ильсур Закирзянович
Nafikov Ilsur Zakirzyanovich
 
кандидат исторических наук, доцент кафедры алтаистики, тюркских и центральноазиатских исследований, Казанский (Приволжский) федеральный университет. Россия, г. Казань. ORCID: 0000‑0001‑9016‑7944. E‑mail: IZNafikov@kpfu.ru
PhD in Historical Sciences, associated professor of the Department of Altay, Turkic and Central Asia Researches, Kazan (Volga region) Federal University. Russia, Kazan. ORCID: 0000‑0001‑9016‑7944. E‑mail: IZNafikov@kpfu.ru
 
Аннотация. Данное исследование посвящено комплексному анализу еженедельного научно‑литературного журнала «Маариф» («Просвещение»), выходившего в Османской империи с 1891 по 1896 год, как репрезентативного case study адаптации модернизационного дискурса к условиям авторитарного режима султана Абдул‑Хамида II. В эпоху жесткой цензуры, когда прямая политическая дискуссия была невозможна, «Маариф» провозгласил стратегию «Обсуждается всё, кроме политики». Эта рамка позволила журналу не просто избегать репрессий, но и стать активным агентом «тихой» социокультурной модернизации.
Целью исследования определено выявление дискурсивных стратегий, с помощью которых издание транслировало прогрессивные идеи, минуя идеологические барьеры. Исследование фокусируется на трех ключевых аспектах. Во‑первых, рассматривается место «Маарифа» в контексте османской периодики и его адаптация к репрессивному медийному ландшафту. Во‑вторых, анализируется научно‑популярный дискурс журнала, который через рубрики о новых изобретениях и научных достижениях формировал рационалистическую картину мира и культивировал критическое мышление. В‑третьих, детально исследуется вклад педагога Айше Сыдыки, чьи новаторские статьи о воспитании, основанные на принципах Песталоцци, не только продвигали новые педагогические парадигмы, но и обосновывали важную роль женского образования для национального прогресса, становясь ранним примером османского протофеминизма. Делается вывод, что, формально оставаясь аполитичным, «Маариф» сыграл ключевую роль в трансформации общественного сознания, пропагандируя научный рационализм, секуляризацию знания и новые социальные идеалы, тем самым закладывая интеллектуальные основы для будущих преобразований.
 
Abstract. This study provides a comprehensive analysis of the weekly scientific‑literary journal "Maarif" ("Enlightenment"), published in the Ottoman Empire from 1891 to 1896, as a representative case study of the adaptation of modernization discourse to the conditions of Sultan Abdul Hamid II's authoritarian regime. During an era of severe censorship that eliminated the possibility of direct political debate, "Maarif" adopted the strategic motto "Everything is discussed, except politics." This framework allowed the journal not only to avoid repression but also to become an active agent of a "quiet" sociocultural modernization. The aim of the research is to identify the discursive strategies through which the publication disseminated progressive ideas, bypassing the ideological barriers of the Hamidian era. The research focuses on three key aspects. First, it examines "Maarif's" position within the context of the Ottoman press and its adaptation to a repressive media landscape. Second, it analyzes the journal's popular science discourse, which, through sections on new inventions and scientific achievements, constructed a rationalistic worldview and cultivated critical thinking among its readership. Third, it offers a detailed examination of the contributions of educator Ayşe Sıdıka, whose innovative articles on child‑rearing, based on Pestalozzian principles, not only promoted new pedagogical paradigms but also justified the crucial role of women's education for national progress, representing an early example of Ottoman proto‑feminism. The conclusion states that, while formally apolitical, "Maarif" played a pivotal role in transforming public consciousness by promoting scientific rationalism, the secularization of knowledge, and new social ideals, thereby laying the intellectual groundwork for future transformations in the late Ottoman Empire.
 
Ключевые слова: журнал «Маариф», Османская империя, Танзимат, модернизация, просвещение, научная популяризация, педагогика, Айше Сыдыка, цензура, периодическая печать.
Keywords: Maarif journal, Ottoman Empire, Tanzimat, modernization, enlightenment, science popularization, pedagogy, Ayşe Sıdıka, censorship, periodical press.
 
Списоклитературы
1. Akagündüz Ü. Ma’ârif Risalesinde Toplumu Bilgiyle Tanıştırabilme Kaygısı ve Eğitime Yaklaşım (1891–1896) // Turkish History Educâtîon Journal. İstanbul, 2020. C. 9. S. 2. 589 s.
2. Ataman B. Türkiye'de İlk Basın Yasakları ve Abdülhamid Sansürü // Marmara İletişim Dergisi. Ankara, 2014. C. 14. S. 14. S. 34–35.
3. Bahaeddin M. Leke çıkarmak usulü // Maarif. 1891. Eylül 18. Sayı 4. S. 61.
4. Demirel F. II. Abdülhamid Döneminde Sansür. İstanbul : Bağlam Yayıncılık, 2007. 71 s.
5. Dr. Andriyadis. Şeker illeti // Maarif. 1891. Ekim 2. Sayı 6. S. 90–91.
6. Enflüenza mikrobu // Maarif. 1892. Mart 5. Sayı 28, S. 22–23.
7. Nazima A. Çay // Maarif. 1891. Eylül 1. Sayı 1. S. 13.
8. Okay M. Maârif // İslam Ansiklopedisi. Ankara : Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2016. C.27. S. 58.
9. Nazima A. Jeko // Maarif. 1893. Mayıs 15. Sayı 44. S. 284–285.
10. Nazima A. Telli Turna // Maarif. 1892. Mart 12. Sayı 29. S. 44.
11. Nusret A. Odaların ısıtılması // Maarif. 1893. Mart 4. Sayı 84. S. 88–90.
12. Rüştü F. Gençlik hıfzısıhhası // Maarif. 1897. Eylül 13. Sayı 197. S. 387.
13. Sıdıka A. Terbiye III //Maarif (192). 1895. Ağustos 3. Sayı 192. S. 48.
14. Sıdıka A. Terbiyeden II // Maarif. 1895. Haziran 1. Sayı 184. S. 10.
15. Sıdıka A. Terbiyeden I // Maarif. 1895. Mayıs 25. Sayı 183. S. 21.
16. Sıdıka A. Terbiyeden I // Maarif. 1895. Mayıs 25. Sayı 217. S. 30.
17. Sıdıka A. Terbiyeden IV //Maarif. 1895. Haziran 22. Sayı 186. S. 28.
18. Sıdıka A. Terbiye V // Maarif. 1895. Eylül 13. Sayı 197. S. 27.
19. Şuûnât ı fenniye ve medeniyye i ma’lûmât ı mütenevvi // Maarif. 1894. Ocak 24. Sayı 130. S. 415–416.
20. Şükrü K. Kolera mikropları // Maarif. 1893. Aralık 1. Sayı 123. S. 47.
21. Yazıcı N. Maarif Dergisi Penceresinden Osmanlı Başkentinde 1892 Ramazanına Bir Bakış // İştem. 2003. S. 1.
References
1. Akagündüz Ü. Ma’ârif Risalesinde Toplumu Bilgiyle Tanıştırabilme Kaygısı ve Eğitime Yaklaşım (1891–1896) // Turkish History Educâtîon Journal. İstanbul, 2020. C. 9. S. 2. 589 s.
2. Ataman B. Türkiye'de İlk Basın Yasakları ve Abdülhamid Sansürü // Marmara İletişim Dergisi. An-kara, 2014. C. 14. S. 14. S. 34–35.
3. Bahaeddin M. Leke çıkarmak usulü // Maarif. 1891. Eylül 18. Sayı 4. S. 61.
4. Demirel F. II. Abdülhamid Döneminde Sansür. İstanbul : Bağlam Yayıncılık, 2007. 71 s.
5. Dr. Andriyadis. Şeker illeti // Maarif. 1891. Ekim 2. Sayı 6. S. 90–91.
6. Enflüenza mikrobu // Maarif. 1892. Mart 5. Sayı 28, S. 22–23.
7. Nazima A. Çay // Maarif. 1891. Eylül 1. Sayı 1. S. 13.
8. Okay M. Maârif // İslam Ansiklopedisi. Ankara : Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2016. C.27. S. 58.
9. Nazima A. Jeko // Maarif. 1893. Mayıs 15. Sayı 44. S. 284–285.
10. Nazima A. Telli Turna // Maarif. 1892. Mart 12. Sayı 29. S. 44.
11. Nusret A. Odaların ısıtılması // Maarif. 1893. Mart 4. Sayı 84. S. 88–90.
12. Rüştü F. Gençlik hıfzısıhhası // Maarif. 1897. Eylül 13. Sayı 197. S. 387.
13. Sıdıka A. Terbiye III //Maarif (192). 1895. Ağustos 3. Sayı 192. S. 48.
14. Sıdıka A. Terbiyeden II // Maarif. 1895. Haziran 1. Sayı 184. S. 10.
15. Sıdıka A. Terbiyeden I // Maarif. 1895. Mayıs 25. Sayı 183. S. 21.
16. Sıdıka A. Terbiyeden I // Maarif. 1895. Mayıs 25. Sayı 217. S. 30.
17. Sıdıka A. Terbiyeden IV //Maarif. 1895. Haziran 22. Sayı 186. S. 28.
18. Sıdıka A. Terbiye V // Maarif. 1895. Eylül 13. Sayı 197. S. 27.
19. Şuûnât ı fenniye ve medeniyye i ma’lûmât ı mütenevvi // Maarif. 1894. Ocak 24. Sayı 130. S. 415–416.
20. Şükrü K. Kolera mikropları // Maarif. 1893. Aralık 1. Sayı 123. S. 47.
21. Yazıcı N. Maarif Dergisi Penceresinden Osmanlı Başkentinde 1892 Ramazanına Bir Bakış // İştem. 2003. S. 1.